Tükürük bezi hastalıkları; parotis, submandibuler ve sublingual bezler ile ağız ve üst solunum yolundaki minör tükürük bezlerini etkileyen geniş bir hastalık grubudur. Enfeksiyon, tükürük bezi taşı, kanal darlığı, otoimmün hastalıklar, kistler ve benign veya malign tümörler tükürük bezlerinde şişlik, ağrı ve fonksiyon bozukluğuna neden olabilir.
İzmir'de tükürük bezi hastalıklarının değerlendirilmesi ve tedavisi hakkında hazırlanan bu rehber; parotis ve submandibuler bez hastalıklarını, sialadeniti, kabakulağı, tükürük bezi taşlarını, sialendoskopiyi, Sjögren hastalığını, sialadenozu, tükürük bezi tümörlerini, biyopsi yöntemlerini ve parotis cerrahisini güncel yaklaşım doğrultusunda ele almaktadır.
Tükürük Bezleri Nelerdir ve Nerede Bulunur?
Parotis Bezi
En büyük tükürük bezidir. Kulak önünden başlayarak çene köşesinin arkasına ve altına uzanır. Salgısı Stensen kanalıyla üst ikinci azı dişi seviyesinde yanağın iç yüzüne açılır.
Submandibuler Bez
Alt çenenin altında bulunur. Tükürüğünü Wharton kanalı aracılığıyla dil bağının iki yanında ağız tabanına boşaltır.
Sublingual Bez
Dil altında ve ağız tabanında bulunur. Çok sayıda küçük kanal aracılığıyla ağız tabanına salgı verir.
Minör Tükürük Bezleri
Dudak, yanak, damak, ağız, orofarenks ve üst hava yolu mukozasının birçok bölgesinde dağınık olarak bulunurlar.
Fasiyal sinirin parotisle ilişkisi neden önemlidir?
Yüz mimik kaslarını hareket ettiren fasiyal sinir parotis bezinin içerisinden dallanarak ilerler.
Bu anatomik yakınlık nedeniyle parotis tümörlerinin değerlendirilmesinde yüz hareketleri özellikle kontrol edilir ve parotis cerrahisinde fasiyal sinirin korunması temel cerrahi hedeflerden biridir.
Tükürük Ne İşe Yarar?
Tükürük yalnızca ağız içerisini ıslatan bir sıvı değildir. Sindirim, konuşma, tat alma ve ağız-diş sağlığı için çok sayıda fonksiyona sahiptir.
Dinlenme halinde tükürük üretimine submandibuler bez daha fazla katkıda bulunurken; uyarılmış tükürük salgısında parotis bezinin katkısı artar.
Tükürük Bezi Hastalıklarının Belirtileri Nelerdir?
Sialadenit Nedir?
Akut bakteriyel sialadenit
Akut süpüratif sialadenitte genellikle hızlı başlayan tek taraflı bez ağrısı, hassasiyet ve şişlik bulunur.
Ateş, ciltte kızarıklık ve ilgili tükürük kanalı ağzından pürülan sekresyon eşlik edebilir.
Bakteriyel sialadenite ne zemin hazırlar?
Dehidratasyon, yetersiz oral alım, tükürük bezi taşı, kanal darlığı, sistemik hastalıklar ve tükürük salgısını azaltan bazı ilaçlar tükürük stazına neden olarak enfeksiyon riskini artırabilir.
Kabakulak Parotis Bezini Nasıl Etkiler?
Kabakulak paramiksovirüs ailesinden mumps virüsünün neden olduğu bulaşıcı viral hastalıktır.
En karakteristik bulgusu bir veya iki parotis bezinde ağrı, hassasiyet ve şişliktir. Ateş, halsizlik, baş ağrısı ve iştahsızlık eşlik edebilir.
Kabakulağın komplikasyonları nelerdir?
Orşit, ooforit, pankreatit, meningit, ensefalit ve işitme kaybı bildirilen komplikasyonlar arasındadır. Günümüzde aşılı kişilerde komplikasyonlar daha az görülür.
Çocukluk Çağı Rekürren Parotiti Nedir?
Juvenil rekürren parotit çocuklarda parotis bezinin tekrarlayan, çoğunlukla enfeksiyon dışı inflamatuvar ataklarıyla karakterize bir durumdur.
Ataklar tek veya iki taraflı ağrı, şişlik, ateş ve genel rahatsızlık hissi oluşturabilir.
Hastalık birçok çocukta ergenliğe doğru azalabilir veya kaybolabilir.
Tükürük Bezi Taşı Nedir?
Tükürük bezi taşı en sık nerede görülür?
Taşların büyük çoğunluğu submandibuler bez ve Wharton kanalında görülür.
Submandibuler kanalın uzun ve yukarı doğru seyreden yapısı ile bez salgısının daha yoğun ve mineral içeriğinin yüksek olması taş oluşumuna katkıda bulunabilir.
Tükürük bezi taşı belirtileri
Tükürük bezi taşı nasıl teşhis edilir?
Muayenede özellikle distal Wharton kanalındaki taşlar ağız tabanından hissedilebilir.
Ultrasonografi sık kullanılan ilk görüntüleme yöntemlerindendir. Derin veya küçük taşlarda, komplike olgularda ya da farklı bir patoloji düşünülüyorsa BT kullanılabilir.
Sialendoskopi Nedir?
Sialendoskop kanal ağzından ilerletilerek kanal sistemi doğrudan gözle değerlendirilebilir.
Küçük Taşlar
Uygun büyüklük ve konumdaki taşlar sepet veya küçük enstrümanlarla endoskopik olarak çıkarılabilir.
Kanal Darlıkları
Stenotik alanlar doğrudan görülebilir ve seçilmiş vakalarda dilatasyon uygulanabilir.
Mukus Tıkaçları
Kanal içerisindeki debris ve mukus birikimleri irrigasyon ve enstrümantasyonla temizlenebilir.
Kombine Cerrahi
Büyük veya derin taşlarda sialendoskopi taşı lokalize etmek ve ağız içinden çıkarılmasını kolaylaştırmak için kullanılabilir.
Bez ne zaman çıkarılabilir?
Minimal invaziv ve bez koruyucu yöntemlerin uygun olmadığı, başarısız kaldığı veya tekrarlayan ileri hastalık bulunan seçilmiş hastalarda submandibuler bez eksizyonu gerekebilir.
Sialadenoz Nedir?
Sialadenoz veya sialozis, enfeksiyon veya tümör olmadan tükürük bezlerinin büyümesidir.
Genellikle iki taraflı, ağrısız ve kronik bez büyümesi şeklinde görülür. Parotis bezleri sıklıkla etkilenir.
Diyabet, tiroid ve diğer metabolik hastalıklar, kronik karaciğer hastalığı, alkol kullanımı, yeme bozuklukları ve bazı ilaçlar sialadenoz ile ilişkili olabilir.
Sjögren Hastalığı Tükürük Bezlerini Nasıl Etkiler?
Sjögren hastalığı başta tükürük ve gözyaşı bezlerini etkileyen kronik otoimmün bir hastalıktır.
Ağız kuruluğu, göz kuruluğu ve zaman zaman parotis veya diğer majör tükürük bezlerinde büyüme görülebilir.
Ağız Kuruluğu
Tükürük üretiminin azalması konuşma, yutma ve ağız konforunu etkileyebilir.
Diş Problemleri
Tükürük koruyucu etkisinin azalması diş çürüğü ve oral enfeksiyon riskini artırabilir.
Tekrarlayan Bez Şişliği
Özellikle parotis bezlerinde dönemsel veya kalıcı büyüme görülebilir.
Sistemik Hastalık
Sjögren yalnız tükürük bezlerini değil eklem, akciğer, sinir sistemi ve başka organları da etkileyebilir.
Sjögren tanısında tükürük bezi ultrasonu kullanılır mı?
Tükürük bezi ultrasonografisi parotis ve submandibuler bezlerdeki yapısal değişiklikleri değerlendirmede yararlı ek bilgi sağlayabilir.
Ancak ultrason tek başına Sjögren tanısını koydurmaz ve gerektiğinde serolojik inceleme ve minör tükürük bezi biyopsisi gibi yöntemlerle birlikte değerlendirilir.
Küttner Tümörü Nedir?
Geçmişte basitçe tekrarlayan enfeksiyonların son evresi olarak açıklanırken, günümüzde bazı vakaların IgG4 ilişkili hastalık spektrumunda bulunabileceği bilinmektedir.
Bununla birlikte her Küttner tümörü IgG4 ilişkili hastalık anlamına gelmez.
Tükürük Bezi Tümörleri Nelerdir?
Tükürük bezi tümörleri çok farklı histolojik yapılardan gelişebilen heterojen bir hastalık grubudur.
Majör tükürük bezi tümörlerinin önemli bölümü parotis bezinde ortaya çıkar. Parotis tümörlerinin çoğu benign olmakla birlikte, malignite olasılığı bezin yerine ve tümörün özelliklerine göre değişir.
Pleomorfik Adenom
En sık karşılaşılan benign tükürük bezi tümörüdür. Yavaş büyüyen, çoğunlukla ağrısız kitle şeklinde ortaya çıkar.
Warthin Tümörü
Özellikle parotiste görülen diğer sık benign tümörlerden biridir. Sigara kullanımıyla güçlü ilişkisi vardır ve bazı hastalarda iki taraflı veya çok odaklı olabilir.
Mukoepidermoid Karsinom
Tükürük bezlerinin sık görülen malign tümör tiplerinden biridir. Düşük dereceliden yüksek dereceliye farklı biyolojik davranış gösterebilir.
Adenoid Kistik Karsinom
Özellikle minör tükürük bezlerinde görülebilen ve sinirler boyunca yayılım eğilimi gösterebilen malign tükürük bezi tümörlerindendir.
Minör tükürük bezi tümörleri nerede görülür?
Minör tükürük bezi tümörleri ağız ve üst hava yolunun farklı bölgelerinde gelişebilir. Ağız içerisinde damak önemli ve sık yerleşim alanlarından biridir.
Tükürük Bezi Kitlesinde Hangi Bulgular Kanseri Düşündürür?
Bir tükürük bezi kitlesinin ağrısız olması benign olduğu anlamına gelmez. Birçok benign ve malign tümör başlangıçta yalnız yavaş büyüyen kitle şeklinde ortaya çıkabilir.
- Kısa sürede belirgin büyüme,
- Devam eden veya giderek artan ağrı,
- Sert ve çevre dokulara fikse kitle,
- Parotis kitlesiyle birlikte yüz hareketlerinde güçsüzlük,
- Ciltte ülserasyon veya infiltrasyon,
- Çevre dokularda uyuşma veya duyu kaybı,
- Boyunda şüpheli lenf bezleri,
- Görüntülemede çevre yapılara invazyon veya perinöral yayılım şüphesi.
Bu bulgulardan hiçbirinin bulunmaması kanseri tamamen dışlamaz. Kalıcı tükürük bezi kitlesi klinik olarak değerlendirilmelidir.
Tükürük Bezi Hastalıklarında Tanı Nasıl Konulur?
Ultrasonografi
Yüzeyel parotis ve submandibuler bez hastalıklarında radyasyon içermeyen, hızlı ve yararlı ilk görüntüleme yöntemlerinden biridir.
Kistik-solid ayrımı, taş, bez yapısı ve boyun lenf bezlerinin değerlendirilmesi konusunda bilgi sağlayabilir.
Bilgisayarlı tomografi
Akut enfeksiyon, apse, derin taş, kemik tutulumu veya belirli tümör yayılımlarının değerlendirilmesinde kullanılabilir.
Manyetik rezonans
Özellikle tükürük bezi tümörlerinde yumuşak doku sınırları, derin lob, kafa tabanı ve sinirler boyunca yayılım şüphesinin değerlendirilmesinde önemlidir.
PET/BT
Her parotis kitlesinde rutin olarak kullanılmaz. İleri evre veya yüksek dereceli malign tükürük bezi tümörlerinde bölgesel ve uzak yayılımın değerlendirilmesinde kullanılabilir.
Tükürük Bezi Kitlesinde Biyopsi Nasıl Yapılır?
İnce iğne aspirasyon biyopsisi
İnce bir iğneyle kitleden hücre örneği alınır ve sitolojik olarak değerlendirilir.
Ultrason eşliğinde yapılması özellikle küçük, derin veya heterojen kitlelerde doğru alandan örnek alınmasını kolaylaştırabilir.
Kor iğne biyopsisi
Daha geniş bir doku örneği sağlar. İnce iğne aspirasyonunun tanısal olmadığı veya daha ayrıntılı doku mimarisinin gerekli olduğu seçilmiş hastalarda değerlendirilebilir.
Tükürük Bezi Tümörleri Nasıl Tedavi Edilir?
Tedavi tümörün benign veya malign olmasına, histolojik tipine, yerleşimine, boyutuna ve çevre dokularla ilişkisine göre planlanır.
Benign tümörler
Pleomorfik adenom gibi birçok benign tükürük bezi tümöründe tedavinin temelini uygun cerrahi eksizyon oluşturur.
Özellikle pleomorfik adenomda kitlenin yalnız kabuğunun sıyrılması yerine onkolojik olarak güvenli cerrahi planlanması nüks riskinin azaltılması açısından önemlidir.
Malign tükürük bezi tümörleri
Rezektabl malign tümörlerde cerrahi sıklıkla temel tedavidir.
Tümörün evresi, histolojik derecesi, cerrahi sınırlar, sinir tutulumu ve boyun lenf nodlarının durumuna göre radyoterapi ve boyun diseksiyonu tedaviye eklenebilir.
Tükürük Bezi Hastalıklarında Hangi Cerrahiler Yapılır?
Sialendoskopi
Kanal hastalıklarında minimal invaziv ve bez koruyucu endoskopik yöntemdir.
Transoral Taş Cerrahisi
Özellikle Wharton kanalındaki veya hilar bölgeye ulaşılabilen taşlar ağız içerisinden çıkarılabilir.
Submandibuler Bez Eksizyonu
Bez koruyucu yöntemlerin uygun olmadığı dirençli taş hastalığı, kronik hastalık veya tümörlerde gerekebilir.
Parotidektomi
Parotis tümörünün yeri ve biyolojik özelliklerine göre farklı genişliklerde parotis rezeksiyonu uygulanabilir.
Parotidektomi Nedir?
Parotidektomi parotis bezinin tümör veya başka hastalık nedeniyle kısmen veya tamamen cerrahi olarak çıkarılmasıdır.
Günümüzde cerrahinin genişliği yalnız “yüzeyel veya total” olarak otomatik belirlenmez; tümörün yeri, büyüklüğü, histolojisi ve fasiyal sinirle ilişkisine göre kişiselleştirilir.
Parotidektominin olası komplikasyonları
Frey sendromu nasıl tedavi edilir?
Hafif vakalarda tedavi gerekmeyebilir. Belirgin gustatuar terlemede topikal yöntemler veya botulinum toksini enjeksiyonu gibi tedaviler değerlendirilebilir.
Tükürük Bezi Şişliğinde Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
- Kalıcı veya giderek büyüyen parotis ya da çene altı kitlesi,
- Tükürük bezi şişliğiyle birlikte yüz hareketlerinde güçsüzlük,
- Sert ve çevre dokulara fikse kitle,
- Boyunda yeni gelişen lenf bezi büyümesi,
- Yüksek ateşle birlikte hızlı gelişen ağrılı bez şişliği,
- Ağız tabanında hızla artan şişlik,
- Yutma veya ağız açmada belirgin güçlük,
- Solunum güçlüğü,
- Sjögren hastasında yeni ve kalıcı tek taraflı bez büyümesi,
- Tekrarlayan ve giderek sıklaşan yemek sonrası bez şişlikleri.
İzmir'de Tükürük Bezi Hastalıklarının Değerlendirilmesi
İzmir'de tükürük bezi hastalıkları değerlendirmesi sırasında öncelikle şişliğin hangi tükürük bezinden kaynaklandığı ve enfeksiyon, taş, kanal darlığı, otoimmün hastalık veya kitle ile ilişkili olup olmadığı belirlenmeye çalışılır.
Prof. Dr. Raşit Midilli tarafından yapılabilecek KBB ve baş-boyun değerlendirmesinde parotis, submandibuler ve sublingual bezler, tükürük kanallarının ağız içindeki açıklıkları ve boyun lenf bezleri muayene edilebilir.
Özellikle yemekle birlikte oluşan tekrarlayıcı ağrı ve şişlikte tükürük bezi taşı veya kanal obstrüksiyonu açısından ultrasonografi ve gerektiğinde ileri görüntüleme kullanılabilir.
Uygun obstrüktif hastalıklarda sialendoskopi ve diğer bez koruyucu yöntemler değerlendirilerek mümkün olduğunca fonksiyonel tükürük bezinin korunması amaçlanabilir.
Kalıcı parotis veya submandibuler bez kitlesinde ise görüntüleme sonrasında ultrason eşliğinde ince iğne aspirasyon biyopsisi veya uygun hastada kor iğne biyopsisi planlanabilir.
Tükürük bezi tümörü saptanması halinde cerrahi plan; tümörün histolojik tipi, anatomik yerleşimi, fasiyal sinirle ilişkisi, boyun lenf bezleri ve malignite riski dikkate alınarak oluşturulur.
Tükürük Bezi Hastalıkları ile İlişkili Konular
Tükürük Bezi Taşları
Yemek sırasında çene altında veya kulak önünde tekrarlayan ağrı ve şişlik yapan obstrüktif hastalıkların önemli nedenlerinden biridir.
Sialendoskopi
Tükürük kanallarını doğrudan görüntüleyerek taş ve kanal darlıklarının bez korunarak tedavisini mümkün kılabilir.
Ranula
Çoğunlukla sublingual bez kaynaklı tükürük sızıntısı sonucu ağız tabanında gelişen mukus içerikli lezyondur.
Tükürük Bezi Tümörleri
Parotis, submandibuler, sublingual ve minör tükürük bezlerinde çok farklı benign ve malign tümörler gelişebilir.
Prof. Dr. Raşit Midilli'nin iletişim ve muayene bilgilerine ulaşabilirsiniz.
Tükürük Bezi Hastalıkları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Tükürük bezleri nelerdir?
Üç çift majör tükürük bezi bulunur: parotis, submandibuler ve sublingual bezler. Bunlara ek olarak ağız, damak, farinks ve üst solunum yolu mukozasında yüzlerce minör tükürük bezi bulunur.
Tükürük bezi şişliği neden olur?
Tükürük bezi şişliği enfeksiyon, tükürük bezi taşı veya kanal darlığı, viral hastalıklar, Sjögren gibi otoimmün hastalıklar, sialadenoz, kistler ve benign veya malign tümörler nedeniyle oluşabilir. Tek taraflı, kalıcı veya giderek büyüyen şişlik ayrıca değerlendirilmelidir.
Tükürük bezi taşı en sık hangi bezde görülür?
Tükürük bezi taşlarının büyük çoğunluğu submandibuler bez ve Wharton kanalında görülür. Kanalın uzun yapısı, tükürüğün yer çekimine karşı ilerlemesi ve submandibuler salgının mineral içeriği bu yatkınlığa katkıda bulunur.
Tükürük bezi taşı nasıl anlaşılır?
En tipik yakınma yemek sırasında veya hemen sonrasında ilgili tükürük bezinde ağrı ve şişlik oluşmasıdır. Şişlik daha sonra azalabilir. Tanıda muayene, ultrasonografi ve gerektiğinde BT veya sialendoskopi kullanılabilir.
Her tükürük bezi taşında bezin alınması gerekir mi?
Hayır. Günümüzde mümkün olduğunca tükürük bezini koruyan tedaviler tercih edilir. Taşın büyüklüğü ve yerleşimine göre sialendoskopi, endoskopik taş çıkarılması, litotripsi veya sialendoskopi yardımlı ağız içi cerrahi uygulanabilir. Bez çıkarılması daha çok diğer yöntemlerle tedavi edilemeyen seçilmiş vakalarda gerekir.
Sialendoskopi nedir?
Sialendoskopi, çok ince bir endoskopla tükürük bezi kanal sisteminin içerisinin doğrudan görüntülenmesidir. Kanal darlıkları, mukus tıkaçları ve taşlar değerlendirilebilir; uygun olgularda aynı işlem sırasında taş çıkarma, kanal genişletme veya irrigasyon gibi tedaviler uygulanabilir.
Sialadenit nedir?
Sialadenit tükürük bezinin inflamasyonudur. Bakteriyel, viral, obstrüktif veya otoimmün nedenlerle gelişebilir. Akut bakteriyel sialadenitte ağrılı tek taraflı şişlik, ateş ve kanal ağzından pürülan akıntı görülebilir.
Kabakulak tükürük bezlerini etkiler mi?
Evet. Kabakulak virüsü özellikle parotis bezlerinde ağrılı şişliğe neden olabilir ve bir veya iki tarafı etkileyebilir. Aşılanmış kişilerde de hastalık görülebilmekle birlikte komplikasyon riski daha düşüktür. Kabakulak viral olduğu için antibiyotik hastalığın rutin tedavisi değildir.
Sjögren hastalığında tükürük bezi şişliği neden önemlidir?
Sjögren hastalığında ağız kuruluğu ve tekrarlayan tükürük bezi büyümesi görülebilir. Yeni gelişen, kalıcı, sert veya belirgin tek taraflı bez şişliği özellikle lenfoma dahil başka nedenlerin dışlanması açısından erken değerlendirilmelidir.
Tükürük bezi tümöründe maligniteyi düşündüren bulgular nelerdir?
Hızlı büyüme, devam eden ağrı, sertlik veya çevre dokulara fikse olma, yüz sinirinde güçsüzlük, cilt tutulumu ve boyunda lenf bezi büyümesi malignite açısından daha şüpheli bulgulardır. Bununla birlikte malign tümörler de bazen ağrısız kitle şeklinde başlayabilir.
Parotis kitlesinde biyopsi nasıl yapılır?
Parotis ve diğer tükürük bezi kitlelerinde doku değerlendirmesi çoğunlukla ultrason eşliğinde ince iğne aspirasyon biyopsisi veya gerekli durumda kor iğne biyopsisi ile yapılır. Açık biyopsi rutin ilk seçenek değildir; biyopsi yöntemi kitlenin yerine ve klinik şüpheye göre belirlenir.
Parotidektomide fasiyal sinir neden önemlidir?
Fasiyal sinir parotis bezinin içerisinden dallanarak geçer ve yüz mimik kaslarını çalıştırır. Bu nedenle parotis cerrahisinde sinirin anatomisinin korunması önemlidir. Sinir tümör tarafından tutulmamışsa mümkün olduğunca korunur; ameliyat sonrası geçici veya daha nadiren kalıcı yüz hareket bozukluğu gelişebilir.